Khi Chính phủ chính thức phê duyệt tổng mức phân bổ cho giai đoạn thí điểm, hạn ngạch phát thải khí nhà kính đã không còn là khái niệm chính sách trên giấy mà trở thành nghĩa vụ tuân thủ cụ thể đối với hàng trăm doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải lớn tại Việt Nam. Đối với chủ doanh nghiệp, CEO và nhà đầu tư trong lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép, xi măng, việc nắm rõ cơ quan cấp phép, quy trình phân bổ và lộ trình áp dụng đến năm 2030 là điều kiện tiên quyết để chủ động chiến lược sản xuất kinh doanh.
Bài viết dưới đây, Chuyển Đổi Số Xanh sẽ phân tích toàn diện khái niệm, cơ chế cấp phát, lộ trình triển khai cũng như phạm vi ngành nghề chịu tác động trực tiếp từ chính sách này.
Hạn ngạch phát thải khí nhà kính là gì?
Hạn ngạch phát thải khí nhà kính là giới hạn tối đa về lượng khí nhà kính mà một quốc gia, ngành công nghiệp hoặc cơ sở sản xuất được phép thải ra trong một khoảng thời gian xác định, thường tính theo năm và quy đổi theo đơn vị tấn CO2 tương đương. Đây là công cụ chính sách cốt lõi để kiểm soát tổng lượng phát thải trên phạm vi quốc gia, đồng thời tạo tiền đề hình thành thị trường carbon trong nước, nơi các cơ sở có mức phát thải thấp hơn hạn ngạch được phân bổ có thể chuyển nhượng, bán phần dư cho những đơn vị phát thải vượt ngưỡng.
Với doanh nghiệp thuộc diện điều chỉnh, việc hiểu đúng bản chất hạn ngạch phát thải không chỉ là vấn đề tuân thủ pháp lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch sản xuất, đầu tư công nghệ giảm phát thải và chi phí vận hành trong dài hạn. Đây cũng là bước đi cụ thể hóa cam kết Net Zero vào năm 2050 mà Việt Nam đã tuyên bố tại Hội nghị COP26, chuyển từ mục tiêu định hướng sang nghĩa vụ có thể đo lường, giám sát đối với từng cơ sở sản xuất.
Cơ quan nào cấp hạn ngạch phát thải khí nhà kính?
Theo quy định hiện hành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan chủ trì việc tổ chức phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính, phối hợp chặt chẽ với Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng trong quá trình xây dựng danh mục cơ sở và xác định khối lượng hạn ngạch cụ thể cho từng đơn vị. Sự phân công này phản ánh đặc thù liên ngành của chính sách, khi các lĩnh vực chịu tác động trực tiếp như nhiệt điện, xi măng, sắt thép đều nằm dưới sự quản lý chuyên ngành của các bộ khác nhau.
Trên cơ sở đề xuất từ các bộ quản lý lĩnh vực về danh mục cơ sở và lượng hạn ngạch phân bổ hằng năm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tổng hợp và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt hạn ngạch phát thải khí nhà kính ở cấp tổng thể quốc gia. Cơ chế phân cấp này đảm bảo tính thống nhất trong quản lý vĩ mô, đồng thời vẫn tôn trọng đặc thù kỹ thuật và năng lực sản xuất riêng của từng ngành khi xác định mức phân bổ cụ thể cho từng cơ sở.
Bạn có thể xem thêm: Báo cáo phát thải là gì? Quy định, đối tượng và quy trình lập từ A – Z
Quy trình cấp hạn ngạch phát thải như thế nào?
Quy trình cấp hạn ngạch phát thải bắt đầu từ việc các cơ sở thuộc diện điều chỉnh phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, tự tính toán lượng phát thải và có thể thuê chuyên gia đánh giá độc lập để đo đạc, chứng nhận số liệu báo cáo, đảm bảo tính chính xác và có thể kiểm chứng theo chuẩn mực quốc tế. Số liệu này là căn cứ quan trọng để các bộ quản lý lĩnh vực xây dựng đề xuất phân bổ hạn ngạch cho từng cơ sở cụ thể.
Sau khi tổng hợp đề xuất từ các bộ chuyên ngành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính 2026 ở cấp quốc gia. Quá trình phân bổ được yêu cầu đảm bảo tính khoa học, khách quan, minh bạch và công bằng, đồng thời phải phù hợp với chuẩn mực quốc tế để số liệu được thừa nhận trong các báo cáo đóng góp do quốc gia tự quyết định. Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị hồ sơ kiểm kê phát thải đầy đủ ngay từ giai đoạn đầu để tránh bị động khi cơ quan quản lý yêu cầu bổ sung số liệu.
Lộ trình phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính đến 2030
Theo định hướng chính sách hiện nay, lộ trình phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính được chia thành ba giai đoạn cụ thể, tương ứng với mức độ mở rộng phạm vi áp dụng và tính chất pháp lý ngày càng chặt chẽ hơn qua từng thời kỳ.
Giai đoạn 2025 – 2026
Đây là giai đoạn thí điểm, tập trung vào các cơ sở có mức phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và sản xuất xi măng. Theo phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ, hạn ngạch phát thải khí nhà kính việt nam 2026 được xác định ở mức hơn 268 triệu tấn CO2 tương đương, tăng so với mức hơn 243 triệu tấn CO2 tương đương của năm 2025, áp dụng cho 110 cơ sở sản xuất gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 51 cơ sở xi măng và 25 cơ sở sắt thép.
Giai đoạn 2027 – 2028
Giai đoạn này được định hướng mở rộng phạm vi phân bổ, với các bộ quản lý lĩnh vực có trách nhiệm gửi danh mục cơ sở và lượng hạn ngạch đề xuất trước một mốc thời gian cụ thể trong năm 2026 để cơ quan quản lý tổng hợp trình phê duyệt. Đây cũng là giai đoạn được định hướng chuyển từ thí điểm sang triển khai chính thức, mang tính bắt buộc trên phạm vi rộng hơn.
Giai đoạn 2029 – 2030
Ở giai đoạn cuối của lộ trình, việc quản lý hạn ngạch phát thải được kỳ vọng vận hành đồng bộ trên phạm vi toàn quốc, mở rộng sang nhiều lĩnh vực phát thải khác ngoài ba ngành thí điểm ban đầu, tiến gần hơn đến mục tiêu vận hành đầy đủ thị trường carbon trong nước, gắn liền với lộ trình Net Zero vào năm 2050.
Các lĩnh vực tham gia phân bổ hạn ngạch phát thải
Trong giai đoạn thí điểm hiện nay, ba lĩnh vực có mức phát thải khí nhà kính lớn nhất được ưu tiên đưa vào diện phân bổ hạn ngạch là nhiệt điện, sản xuất xi măng và sản xuất sắt thép, do đây là những ngành có cường độ phát thải cao trên mỗi đơn vị sản phẩm và đóng góp tỷ trọng đáng kể vào tổng lượng phát thải khí nhà kính quốc gia. Theo định hướng dài hạn, giai đoạn thí điểm ban đầu dự kiến sẽ áp dụng cho khoảng 110 cơ sở, chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng phát thải khí nhà kính của cả nước.
Đáng chú ý, ba lĩnh vực này cũng nằm trong nhóm ngành hàng chịu tác động trực tiếp từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu, vốn áp dụng mức thuế carbon đối với các mặt hàng nhập khẩu như sắt thép, nhôm, xi măng, điện, hydro và phân bón. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp xuất khẩu thuộc các ngành trên không chỉ chịu ràng buộc từ hạn ngạch phát thải trong nước mà còn phải đáp ứng yêu cầu tương tự từ thị trường quốc tế, tạo thêm động lực để chủ động đầu tư công nghệ giảm phát thải sớm hơn.
Lời kết
Có thể thấy, hạn ngạch phát thải khí nhà kính đang từng bước được thể chế hóa thành nghĩa vụ pháp lý cụ thể, có thời hạn và có thể đo lường đối với doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải lớn tại Việt Nam. Từ giai đoạn thí điểm 2025-2026 với ba lĩnh vực trọng điểm đến lộ trình mở rộng toàn quốc vào năm 2030, doanh nghiệp cần xem đây là quá trình chuyển đổi tất yếu thay vì rào cản tuân thủ ngắn hạn.
Trong bối cảnh cơ chế điều chỉnh biên giới carbon từ các thị trường xuất khẩu lớn cũng đang siết chặt theo hướng tương tự, doanh nghiệp nào chủ động thực hiện kiểm kê phát thải, chuẩn bị dữ liệu minh bạch và đầu tư sớm vào công nghệ giảm phát thải sẽ có lợi thế rõ rệt trong việc thích ứng với cả chính sách trong nước lẫn yêu cầu từ đối tác thương mại quốc tế trong giai đoạn tới.